23 Şut, 0 Gol: Türkiye Belçika’ya Değil, Kendi Karar Döngüsüne mi Yenildi?

Bir futbol maçını yalnızca skor üzerinden okumak bazen yanıltıcıdır. Ama istatistik üzerinden okumak da en az onun kadar yanıltıcı olabilir.

Belçika karşısında Türkiye rakip kaleye 23 şut çekti. Rakibin ise 17 şutu vardı. Türkiye rakip ceza sahasında 40 kez topla buluştu. Belçika ise 28 kez. Topa sahip olma oranı %54’e %46 ile birbirine yakındı. FotMob’un modelinde beklenen gol değerleri Belçika için 1,58, Türkiye için 1,38 olarak hesaplandı. Buna rağmen tabela 3–0’dı.

Bu tablo ilk bakışta “Türkiye aslında iyi oynadı ama gol atamadı” düşüncesini doğurabilir.

Benim için maçın psikolojik açıdan en ilginç noktası tam tersine burada başlıyor:

Türkiye’nin sorunu eylemsizlik değildi. Fazla eylem içinde doğru eylemi seçememekti.

23 şutun büyük bölümünün gerçek gol tehdidine dönüşmediği, akılda kalan net fırsat sayısının şut toplamından çok daha düşük olduğu görüldü. Bu fark önemli. Çünkü baskı altındaki insan zihni her zaman donmaz. Bazen tam tersine fazla hareket eder.

Kaygının başka yüzü: “Bir şey yapmalıyım”

10. dakikada De Bruyne’nin golü geldi. İkinci gol yine De Bruyne’den 60’ta, üçüncü gol Lukaku’dan 76’da geldi.

Erken yenilen golün ardından Türkiye oyundan çekilmedi. Şut çekmeye, rakip sahaya girmeye, top istemeye devam etti.

Bu nedenle bu maçı klasik bir “korku ve geri çekilme” öyküsü olarak okumak bana doğru gelmiyor.

Daha ilginç bir mekanizma olabilir:

Tehdit algısı yükseldikçe karar ufkunun kısalması.

Skor 0–0 iken futbolcu “En doğru hücumu nasıl oluştururuz?” diye düşünebilir. Skor 1–0 olduğunda ve önceki iki grup maçını da kaybetmişseniz, aynı durum zihinde farkında olmadan şu hale gelebilir:

“Bir şey yapmamız lazım.”

Bu iki düşünce birbirine çok benzer görünür ama davranışsal sonuçları tamamen farklı olabilir. İlki seçici iken ikincisi acelecidir.

Şut çekmek, hücumu sonuçlandırmak ve “en azından denemek”, belirsizliği kısa süreli azaltır. Psikoterapide bazen insanın kaygıyı düşünerek işlemek yerine eylemle boşalttığını görürüz. Futboldaki karşılığında da her şut yalnızca gol girişimi değildir; kimi zaman karar vermenin yarattığı gerilimden hızlı çıkış yolu haline gelebilir.

Nitekim 23 denemenin yalnız küçük bölümünün gerçekten net pozisyona dönüşmesi bunu destekler nitelikte. Buradaki PsikoSpor sorusu esasen şudur: Türkiye hücum mu etti, yoksa hücum etme ihtiyacını mı boşalttı?

Otomatik oyundan kontrollü oyuna geçiş

Baskı altında performans literatüründe yıllardır tartışılan mekanizmalardan biri, iyi öğrenilmiş hareketlerin baskı yükseldiğinde aşırı bilinçli kontrol edilmeye başlanmasıdır.

Normalde otomatikleşmiş bir beceri, sonuç çok önemli hale geldiğinde oyuncunun bilinçli kontrolüne geri dönebilir. Hareketin nasıl yapılacağını düşünmek arttıkça hareketin akıcılığı bozulabilir. “Choking under pressure” başlığı altında incelenen çalışmalarda, dikkat odağının iyi öğrenilmiş becerinin icrasına aşırı kaymasının performansı bozabileceğine ilişkin bulgular vardır. Schücker, Hagemann ve Strauss’un çalışması bu mekanizmayı dikkat süreçleri üzerinden ele alır.

Bu maç için futbolcuların zihninden geçenleri bilemeyiz. Ayrıca maç öncesi saha dışı belirsizlikler gibi kontrol edilemeyen değişkenler nedeniyle “Türkiye choking yaşadı” demek bilimsel olmaz.

Ama gözlenen davranış örüntüsü bu modele ilginç biçimde uyuyor:

Şut var, bitiriş kalitesi yok; giriş var, son karar kalitesi düşük; eylem var, sonuç yok.

Bu bir motivasyon eksikliğinden çok karar kalibrasyonu problemi olabilir mi diye düşünmek gerekiyor. Türkiye istemediği için değil, istemenin ne zaman ve nasıl davranışa dönüşeceği konusunda ortak bir düzen üretemediği için sorun yaşadı.

Arda Güler: Oyun kurucudan “kurtarıcı”ya geçiş

Arda Güler’in rakamları burada ayrı bir pencere açıyor.

Maç sonu değerlendirmede Arda’nın 83 kez topla buluştuğu, 5 kilit pas verdiği, 8 şut çektiği, bunların 4’ünün isabetli olduğu; ayrıca yüksek ikili mücadele ve dripling hacmi ürettiği görüldü.

Burada bana göre çok daha ilginç bir takım psikolojisi meselesi var. Bir takımın organizasyonu zayıfladığında en yaratıcı oyuncu zamanla oyun kurucu olmaktan çıkıp “sorunu çözmesi beklenen kişi” haline gelebilir.

Bu, bireysel olarak oyuncuyu yüceltirken takım açısından tehlikelidir. Çünkü ortak sorumluluk giderek tek bir oyuncuya projekte edilir: “Arda bir şey yapar.” Bir pas, bir şut, bir duran top, bir dripling, bir an.

Takım organizasyonunun yerini bireysel kurtarıcı beklentisi almaya başladığında, en yetenekli oyuncunun istatistiklerinin yükselmesi her zaman takımın daha iyi işlediği anlamına gelmez.

Bazen tam tersine sistemin çalışmadığını gösterir.

Bu açıdan Arda’nın sekiz şutu çok farklı okunabilir. Bu sayı yalnızca hücum cesaretini göstermiyor olabilir. Aynı zamanda takımın çözüm üretme sorumluluğunun ne kadar dar bir merkeze toplandığını da gösterebilir.

Psikodinamik grup çalışmalarında grup, belirsizlik yükseldiğinde yükünü belirli bir üyeye taşıyabilir. Futboldaki biçimi daha basittir:

“Bizi o kurtarsın.”

Fakat kurtarıcı rolünün bedeli vardır. Başarı gelmediğinde oyuncu yalnızca kendi performansının değil, kolektif başarısızlığın da duygusal yükünü taşımaya başlar.

Maç sonunda Arda’nın rakibiyle yaşadığı gerilimin son düdükten sonra yeniden yükseldiği maç sonu TV yayınında da görüldü. Bunu kesin biçimde “öfke aktarımı” diye tanımlamak doğru olmaz; zira niyetini bilmiyoruz. Ama yüksek bireysel çaba ile düşük kolektif ödülün birleşmesi, birikmiş uyarılmışlığın oyun dışındaki bir hedefe yönelmesi açısından dikkate değer bir davranış olarak da okunabilir.

İlk iki gol ile üçüncü gol aynı psikolojik olay değil

1–0 gerideyken zihinde hâlâ tek olay vardır: “Bir gol.”

2–0’da görev artık iki katmanlıdır. Önce maça dönmek, sonra eşitlemek gerekir.

Bir noktadan sonra beynin sonuç beklentisi değişmeye başladığında dikkat dağılımı da değişebilir. Hücumda risk artarken savunmada çevresel ipuçlarının takibi zayıflayabilir. Aynı anda saldırmak, skoru düşünmek, hata yapmamak ve yeniden organize olmak bilişsel yükü artırır. Bazen fiziksel mücadele sürer fakat zihinsel organizasyon birkaç saniyeliğine kaybolur. Ve maalesef futbolda birkaç saniyelik zihinsel kaybolma istenmeyen sonuçları almak için yeterlidir.

Montella’nın cümleleri: koruyucu çerçeve mi, savunma mı?

Maç sonrası Montella’nın söyledikleri psikolojik olarak ayrıca ilginç.

Maçın istatistiksel açıdan dengeli olduğunu, bu seviyede hataların affedilmediğini, oyuncuların sonuna kadar mücadele ettiğini ve A Ligi’nde oynamanın “ayrıcalık” olarak görülmesi gerektiğini söyledi. Ayrıca üç yılda beklentilerin yükseldiğini ve takımın gelişmeye devam etmesi gerektiğini vurguladı.

Bu söylemin iki psikolojik işlevi olabilir.

Birincisi sağlıklıdır:

Yenilgiden sonra oyuncuyu utançtan korumak.

“Başarısızsınız” yerine “yüksek seviyeyi öğreniyoruz” demek, kolektif öz-yeterliği tamamen çökertmemek açısından değerlidir. Futbolda ortak yeterlik inancı; oyuncuların birlikte çalışma isteği, çaba düzeyi ve başarısızlıktan sonra ne kadar süre mücadele etmeye devam ettikleriyle ilişkilidir.

Ancak aynı mekanizmanın bir sınırı vardır.

Gerçeklikle temas azaltılırsa yeniden çerçeveleme, rasyonalizasyona dönüşebilir.

“Rakip daha üst seviyede.”

“Burada olmak ayrıcalık.”

“İstatistikler dengeliydi.”

“Tecrübe kazanıyoruz.”

Bu cümlelerin hepsi kısmen doğru olabilir. Ama doğrulukları, işlevsel oldukları anlamına gelmez.

Psikoterapide bazen kişi yaşadığı başarısızlığı anlamlandırarak kendisini korur. Bu sağlıklıdır. Fakat açıklama sürekli kişinin davranışını değiştirmesini engelliyorsa, açıklama artık içgörü değil savunma haline gelir.

Milli takımın önündeki psikolojik soru da belki budur:

Bu anlatı oyuncuyu yeniden ayağa mı kaldırıyor, yoksa takımın öğrenmesi gereken şeyi yumuşatıp görünmez mi kılıyor?

Asıl problem özgüven değil: gerçeklik ayarı

Türkiye üç maç sonunda üç mağlubiyet, 1 atılan ve 8 yenilen golle grubun son sırasında. Böyle bir tabloda “özgüveni korumak” ile “gerçekliği kabul etmek” arasında hassas bir denge vardır. Aşırı eleştiri oyuncuyu küçültür. Aşırı koruma ise hatanın öğretici gücünü yok eder.

İyi psikolojik hazırlık ikisini aynı anda yapabilmelidir:

“Sen kötü bir futbolcu değilsin.”

ve

“Bu davranış düzeyi bu seviyede yeterli değil.”

aynı odada bulunabilmelidir.

Belçika maçından benim çıkardığım asıl psikolojik sonuç bu.

Türkiye donmadı.

Türkiye vazgeçmedi.

Türkiye mücadele etti.

Fakat mücadele ile organizasyonu, cesaret ile karar kalitesini, eylem ile etkinliği birbirine karıştırdı.

23 şut bunun en güzel sembolü olarak karşımızda duruyor.

Çünkü bazen sahada çok şey yapmak, doğru şeyi yapmak anlamına gelmez.

Türkiye’nin şu anda ihtiyacı olan şey takım olarak daha fazla hırs değil. İhtiyacı olan şey hırsın hangi anda hangi davranışa dönüşeceğini yeniden öğrenmek olmalı.

Futbolda psikolojik olgunluk yalnızca “sonuna kadar savaşmak” değildir. Bazen en olgun davranış, 25 metreden bir kez daha vurmak yerine yarım saniye daha bekleyebilmektir. İşte o yarım saniye, bazen futbol ile psikolojinin birbirine en fazla yaklaştığı yerdir.

Skor biter. Zihin oyunda kalır.