Futbolun Sosyolojisi

Nimet KızılırmakSosyolog · Gümrük Müşaviri · 8 dk okumaKONUK YAZAR

Futbolu yalnızca iki takımın bir topun peşinden koştuğu doksan dakikalık bir oyun olarak tarif etmek mümkün. Fakat böyle bir tanım, futbolun neden dünyanın hemen her yerinde milyonlarca insanın hayatında bu kadar büyük bir alan kapladığını açıklamakta yetersiz kalır. Çünkü futbol, sahada oynanan bir spor olmanın çok ötesinde, toplumun kendisini görünür kıldığı alanlardan biridir. İnsanların hangi gruba ait hissettikleri, kentleriyle nasıl bağ kurdukları, rakiplerini nasıl tanımladıkları, başarıyı ve yenilgiyi nasıl anlamlandırdıkları futbolun çevresinde sürekli yeniden üretilir.

Bu nedenle futbol aynı zamanda son derece güçlü bir sosyolojik gözlem alanıdır.

Tribündeki tezahürattan mahalle arasındaki forma seçimine, derbilerden milli maçlara, kulüp armalarından sosyal medyada kurulan taraftar topluluklarına kadar futbolun çevresinde oluşan her davranış, toplum hakkında bir şey söyler. Kimi zaman sınıfsal farklılıkları, kimi zaman kent kimliğini, kimi zaman kuşaklar arası aktarımı, kimi zaman da modern insanın ait olma ihtiyacını gösterir.

Belki de futbolun gücü tam burada yatmaktadır: İnsanları yalnızca maçı izleyen seyirciler olarak değil, ortak bir hikâyenin parçası olarak bir araya getirir.

Futbol ve aidiyet

İnsan sosyal bir varlıktır. Kendimizi yalnızca bireysel özelliklerimizle değil, ait olduğumuz gruplarla da tanımlarız. Ailemiz, mesleğimiz, yaşadığımız şehir, konuştuğumuz dil ya da desteklediğimiz takım bu kimliğin farklı parçalarını oluşturur.

Futbolda taraftarlık bu aidiyet biçimlerinin en görünür olanlarından biridir.

Bir insanın “Ben Galatasaraylıyım”, “Ben Beşiktaşlıyım” ya da “Ben Trabzonsporluyum” demesi yalnızca hangi takımın maçlarını izlediğini belirtmez. Bu ifade çoğu zaman çocukluk anıları, aile ilişkileri, arkadaşlıklar ve yaşanmışlıklarla birlikte anlam kazanır.

Türkiye'de taraftarlığın önemli bir bölümünün aile içinde aktarılması bunun iyi bir örneğidir. Çocuk çoğu zaman takımını istatistikleri karşılaştırarak seçmez. Baba, anne, ağabey, arkadaş çevresi ya da yaşadığı şehir bu tercihte etkili olur.

Böylece kulüp yalnızca sportif bir organizasyon olmaktan çıkar ve kuşaktan kuşağa aktarılan kültürel bir sembole dönüşür.

Bir kişinin yıllardır stadyuma gitmemesi, hatta maçları düzenli takip etmemesi bile kendisini hâlâ aynı kulübün taraftarı olarak tanımlamasına engel olmayabilir. Çünkü burada söz konusu olan yalnızca futbol tüketimi değil, kimliğin bir parçasıdır.

Richard Giulianotti'nin futbol sosyolojisi üzerine çalışmalarında özellikle vurguladığı noktalardan biri de budur. Modern futbol, insanlara güçlü bir kolektif kimlik alanı sunmaktadır.

Tribün bir kalabalık değildir

Bir futbol stadına dışarıdan bakıldığında binlerce insanın aynı yerde toplandığı büyük bir kalabalık görülür. Fakat sosyolojik açıdan tribün yalnızca kalabalık değildir.

Tribünün kendi ritüelleri vardır.

Maçtan önce aynı sokaklarda buluşulur. Aynı atkılar takılır. Aynı marşlar söylenir. Takım sahaya çıktığında binlerce insan aynı anda ayağa kalkar. Gol olduğunda birbirini hiç tanımayan insanlar sarılabilir.

Gündelik yaşamda birbirleriyle hiçbir ilişkisi bulunmayan insanların birkaç saatliğine ortak bir duygu içinde hareket etmesi oldukça dikkat çekici bir sosyal durumdur.

Émile Durkheim'ın toplumsal ritüelleri açıklarken kullandığı kolektif coşku kavramı burada oldukça işlevseldir. Durkheim, insanların bazı toplumsal etkinliklerde aynı duyguyu paylaşarak bireysel sınırlarının ötesine geçen güçlü bir birliktelik hissi yaşayabildiğini anlatır.

Bir futbol stadındaki atmosfer bunun modern örneklerinden biri olarak düşünülebilir.

Gol anında on binlerce kişinin aynı anda bağırması, yalnızca skora verilen bireysel tepkilerin toplamı değildir. İnsan, çevresindeki insanların duygusundan da etkilenir. Heyecan yayılır, büyür ve ortaklaşır.

Bu nedenle tribünün psikolojisi ile tribünün sosyolojisini birbirinden tamamen ayırmak mümkün değildir.

Bireyin duygusu kalabalığı etkilerken kalabalığın duygusu da bireyin davranışını şekillendirir.

“Biz” ve “onlar”

Futbol taraftarlığının merkezinde güçlü bir “biz” duygusu bulunur.

Fakat “biz” kavramının oluşabilmesi çoğu zaman bir “onlar” grubunun varlığını da beraberinde getirir.

Derbilerin sıradan maçlardan daha fazla önem kazanmasının nedenlerinden biri budur. Rakip takım yalnızca üç puanın alınacağı sportif bir rakip değildir. Çoğu zaman yıllar boyunca oluşmuş tarihsel, kültürel ve sembolik rekabetin temsilcisidir.

Barcelona ile Real Madrid, Celtic ile Rangers, Boca Juniors ile River Plate ya da Türkiye'deki büyük derbiler yalnızca futbol açısından değil, çevrelerinde oluşmuş toplumsal anlamlar bakımından da önemlidir.

Bu rekabetlerin bazıları sınıfsal, bazıları dinsel, bazıları bölgesel, bazıları ise siyasal ve tarihsel ayrımlar üzerinden şekillenmiştir. Fakat zaman içinde bu ayrımlar değişse bile rekabetin kendisi yaşamaya devam edebilir.

Yeni kuşak taraftarlar çoğu zaman rekabetin tarihsel kökenlerinin tamamını bilmeden aynı duygusal mirası sürdürebilir.

Böylece futbol geçmişin toplumsal hafızasının aktarıldığı alanlardan biri haline gelir.

Ancak bu “biz ve onlar” ayrımının iki farklı yüzü vardır.

Bir taraftan grup içindeki dayanışmayı güçlendirir. İnsanlara arkadaşlık, aidiyet ve ortak kimlik sağlar. Diğer taraftan rakip grubun aşırı biçimde ötekileştirilmesi durumunda saldırganlık, ayrımcılık ve şiddet için uygun bir zemin oluşturabilir.

Bu nedenle futbol kültürünün en önemli meselelerinden biri rekabet ile düşmanlık arasındaki sınırdır.

Rakip olmadan futbolun dramatik yapısı eksik kalır. Fakat rakibin insan olmaktan çıkarıldığı noktada sporun sosyal birleştiriciliği tersine dönebilir.

Futbol ve sosyal sınıflar

Modern futbolun tarihine bakıldığında sosyal sınıf meselesi de önemli bir yer tutar.

Özellikle İngiltere'de futbol kulüplerinin önemli bir bölümü işçi sınıfının yoğun yaşadığı sanayi kentlerinde gelişmiştir. Fabrikalar, limanlar, demiryolları ve mahalleler kulüplerin sosyal çevresini belirlemiştir.

Takım, çoğu zaman yaşanılan bölgenin temsilcisi haline gelmiştir.

Bu nedenle futbol uzun yıllar boyunca “halkın oyunu” olarak görülmüştür.

Pierre Bourdieu'nün spor üzerine yaptığı analizler ise insanların spor tercihleri ile toplumsal konumları arasındaki ilişkinin tesadüfi olmadığını gösterir. Farklı sosyal grupların farklı spor kültürleri geliştirmesi, yalnızca bireysel zevklerle açıklanamaz.

Spor da diğer kültürel tercihler gibi içinde bulunulan sosyal çevreden etkilenir.

Ancak futbolun diğer birçok spordan ayrıldığı nokta, sınıflar arasındaki sınırları geniş ölçüde aşabilmesidir.

Aynı maçı bir işçi de izler, şirket yöneticisi de. Aynı gol için farklı gelir gruplarından insanlar aynı anda ayağa kalkabilir.

Fakat modern futbolun ekonomik dönüşümü bu yapıyı yeniden değiştirmektedir.

Artan bilet fiyatları, yayın platformları, VIP tribünler, sponsorluk anlaşmaları ve küresel kulüp ekonomileri futbolun geleneksel taraftar profilini dönüştürmektedir.

Bir zamanlar mahalle kulübü olan takım, bugün başka kıtalarda milyonlarca taraftarı bulunan küresel bir markaya dönüşebilmektedir.

Manchester United'ın Manchester'da yaşamayan milyonlarca taraftarı olması ya da Real Madrid formasının dünyanın hemen her ülkesinde satılması bu dönüşümün açık göstergesidir.

Mahalleden küresel markaya

Futbolun modern dönemde yaşadığı en büyük değişimlerden biri küreselleşmedir.

Eskiden bir kulübün taraftar kitlesi büyük ölçüde bulunduğu şehir ya da bölgeyle sınırlıyken televizyon ve ardından internet bu sınırları ortadan kaldırdı.

Bugün İstanbul'da yaşayan bir çocuk Paris Saint-Germain'i, Jakarta'daki bir genç Barcelona'yı, New York'taki biri Liverpool'u destekleyebiliyor.

Bu durum taraftarlığın coğrafi yapısını değiştirdi.

Artık insanın desteklediği takımla aynı şehirde yaşaması gerekmiyor.

Kulüpler de bu dönüşüme uyum sağladı. Sosyal medya hesapları, uluslararası turneler, farklı ülkelerde açılan futbol akademileri ve küresel sponsorluk anlaşmaları sayesinde futbol kulüpleri giderek uluslararası kültürel markalara dönüştü.

Burada ilginç bir çelişki ortaya çıkıyor.

Futbol küreselleştikçe yerel kimliğini sürekli vurgulamak zorunda kalıyor.

Çünkü bir kulübü diğerinden farklılaştıran şey çoğu zaman tam da o yerel hikâyedir.

Liverpool'un Liverpool'la, Napoli'nin Napoli'yle, Athletic Bilbao'nun Bask kültürüyle ya da Trabzonspor'un Trabzon şehriyle kurduğu ilişki yalnızca sportif değildir.

Kulübün kimliği şehrin hikâyesine bağlanır.

Dolayısıyla küresel futbolun en değerli ürünlerinden biri paradoksal biçimde yerel kimliktir.

Futbol bir sosyal hafıza alanıdır

Futbolun güçlü özelliklerinden biri de insanların hayatındaki belirli dönemleri işaretleyebilmesidir.

İnsanlar bazı maçları yalnızca skoruyla hatırlamaz.

“O maç olduğunda üniversitedeydim.”

“Babamla izlediğimiz son maçtı.”

“O şampiyonluk gecesi meydandaydık.”

“Dünya Kupası sırasında askerdeydim.”

Böylece futbol kişisel hafıza ile toplumsal hafıza arasında bir köprü oluşturur.

Bazı maçlar kuşakların ortak referans noktalarına dönüşür. Aynı karşılaşmayı milyonlarca insan farklı evlerde izlese bile yıllar sonra aynı an üzerinden ortak bir hikâye kurabilir.

Bu durum futbolun neden yalnızca spor tarihinin değil, toplumsal tarihin de bir parçası olduğunu açıklamaktadır.

Bir ülkenin belirli dönemlerini anlamak isteyen biri yalnızca seçimlere, ekonomik göstergelere ya da siyasi gelişmelere bakmaz. Dönemin popüler kültürü, müziği, sineması ve sporu da toplumun ruhuna ilişkin önemli ipuçları verir.

Futbol bunların içerisinde en görünür olanlardan biridir.

Televizyondan sosyal medyaya

Futbolun sosyal anlamını değiştiren bir başka unsur medyadır.

Televizyon döneminde futbolun temel anlatıcıları gazeteciler, yorumcular ve spor programlarıydı.

Bugün ise taraftar aynı zamanda içerik üreticisidir.

Maç devam ederken sosyal medyada binlerce yorum yapılır. Bir pozisyon birkaç dakika içerisinde yüzlerce farklı açıdan tartışılır. Futbolcuların davranışları, teknik direktörün açıklamaları ve hatta tribünde yaşanan küçük bir olay bile kısa sürede milyonlarca kişiye ulaşabilir.

Bu durum futbolun zamanını da değiştirdi.

Eskiden maç büyük ölçüde doksan dakikalık bir olaydı.

Bugün maçtan günler önce başlayan tartışmalar, maç sırasında yapılan paylaşımlar ve maçtan sonra günlerce devam eden analizlerle futbol sürekli devam eden bir sosyal anlatıya dönüşmüş durumda.

Taraftar artık yalnızca seyretmiyor.

Yorumluyor, eleştiriyor, görüntü paylaşıyor, istatistik üretiyor, mizah yapıyor ve kendi futbol anlatısını oluşturuyor.

Bu açıdan sosyal medya tribünün dijital uzantısı olarak görülebilir.

Neden futbol?

Sonuçta temel soru hâlâ ortada duruyor.

Neden futbol?

Neden basketbol, tenis ya da başka bir spor değil de futbol dünyanın en kitlesel sporlarından biri haline geldi?

Bunun tek bir cevabı yok.

Oyunun görece basit kuralları, düşük maliyetle oynanabilmesi, küçük alanlarda bile uygulanabilmesi ve tarihsel olarak çok geniş coğrafyalara yayılması kuşkusuz önemli nedenler.

Fakat futbolun sosyal gücü yalnızca oyunun kolay erişilebilir olmasından kaynaklanmıyor.

Futbol aynı zamanda son derece güçlü bir hikâye üretme kapasitesine sahip.

Favoriler vardır, sürprizler vardır. Kahramanlar, hatalar, geri dönüşler, yenilgiler ve beklenmedik zaferler vardır.

En güçlü takım her zaman kazanmaz.

Bazen doksan dakika boyunca savunma yapan takım tek bir golle maçı kazanabilir. Bazen yıllardır başarı bekleyen bir şehir bir gecede sokağa dökülebilir.

Bu belirsizlik futbolu yalnızca sportif açıdan değil, sosyal açıdan da çekici hale getirir.

Çünkü insanlar yalnızca sonucu değil, hikâyeyi takip eder.

Ve futbolun belki de en önemli sosyolojik özelliği burada ortaya çıkar:

Futbol insanlara ortak bir hikâyenin içinde bulunma hissi verir.

Aynı formayı giyen, aynı gol için ayağa kalkan, aynı yenilgi sonrası sessizleşen insanların birbirini tanıması gerekmez.

O anda onları birbirine bağlayan şey ortak bir sembol, ortak bir hafıza ve ortak bir duygudur.

Bu yüzden futbolu anlamak için yalnızca sahaya bakmak yetmez.

Tribüne, mahalleye, aileye, şehre, televizyona ve bugün artık sosyal medyaya da bakmak gerekir.

Çünkü futbol toplumdan bağımsız değildir.

Toplumdaki rekabeti, dayanışmayı, kimlikleri, eşitsizlikleri, umutları ve gerilimleri kendi küçük evreninin içerisinde yeniden üretir.

Belki de futbolun sosyoloji açısından bu kadar değerli olmasının nedeni budur.

Saha küçük olabilir; fakat sahaya yansıyan toplum oldukça büyüktür.

Kaynaklar